بایگانی برچسب: شاملو

درباره فقدان شعر محیط زیستی

شعر نو فارسی متاسفانه در عرصه تامل بر مساله تخریب محیط زیستی بسیار ناچیز عمل کرده است. اکو پوئتری یا شعرمحیط زیستی هیچ‌گاه به یک شاخه قابل توجه از شعر نو فارسی تبدیل نشد و هنوز هم نشده است. وقتی رد نوگرایی ادبی را تا مشروطه و انقلاب ادبی را تا نیما به عقب برمی‌گردانیم متاسفانه شاهد این غیاب در ادبیات مدرن فارسی هستیم. در حالیکه نیما به صورت‌بندی دیالکتیکی از ضرورت و آزادی، جز‌‌‌ء و کل، فرم و محتوا و.. دست زد، هیچ‌گاه مساله تضاد انسان با طبیعت یا هم‌زیستی این دو و ارتباط محیط زیست را با شیوه‌های تولید و فرماسیون اجتماعی به موضوع شعر و اندیشه‌ورزی تئوریک خود تبدیل نکرد. در ادامه در شاعران پس از نیما هم تنها می‌توان به سهراب سپهری فکر کرد که در شعرش نوعی از احترام به طبیعت و گاه طبیعت‌خدایی متاثر از اندیشه بودایی و سلوک فلسفی و شاعرانه‌اش حضور دارد که با اینکه سهراب علاقه‌مندان متعددی در شعر فارسی دارد ولی این رگه در شعر او هیچ‌گاه تقویت نشد و توسط شاعری که من دیده باشم به طور جدی (مگر تا حدی بسیار محدود در هایکوسرایی‌های عباس کیارستمی)‌ توسعه نیافته است.
بعد از انقلاب هم اگر به خاطر بیاورید مقدمه اولین شماره «کتاب جمعه» را، که چندی پیش هم‌خوان کرده بودم، گرچه روشنفکران ادبی از انواع زوال‌های مدنی و سیاسی اعلام خطر می‌کنند هیچ‌ اشاره‌ای به مساله تخریب محیط زیستی نمی‌کنند. مجله دیگر ادبی در همان زمان یعنی «آینده» نیز اساسا به این مساله ورود نمی‌کند. این خلا وقتی عجیب‌تر می‌شود که در نظر بگیریم شاعران فارسی زبان چه در ایران، چه افغانستان و سایر مناطق فارسی زبان در سه دهه اخیر با شدتی رو به تزاید در معرض انواع بحران‌های محیط زیستی بوده و هستند و تجربه خروج اجباری به دلیل زوال محیط زیست را نیز بسیار کشیده‌اند و به نظر به احتمال فراوان با شدتی بسیار ناگوارتر باز هم خواهند کشید. آیا حتی با پیروی از سطر معروف شاملو – ولو در نگاه خود شاملو چیرگی انسان بر طبیعت گویی بدون شرط ستوده شده – آیا زوال زیست‌بوم همان «درد مشترکی» نیست که امروز داریم؟ محیط زیست مساله حال و آینده فارسی زبانان و زبان فارسی ست و در شعر فارسی کاملا غایب است. به نظرم یکی از دلایلی که این پویا‌سازی تخیل در دهه‌های اخیر صورت نگرفته است همان دیالکتیک‌زدایی و ماتریالیسم‌زدایی از انقلاب ادبی شعر نوی نیماست که به جای بسط دادن این انقلاب و کشاندنش به آنجا که خود نیما هم نرفته بود، آن را به نوگرایی ادبی فروکاست. شعری نویی که ارتباط خود را با جنبش‌های اجتماعی و شرایط مادی که در آن تولید می‌شود فراموش کرده و بر این ارتباط مداقه نمی‌کند بی‌توجه به بحران‌های زیست‌بوم انسانی نیز شده است. به این ترتیب شعری که دارد در شرایط بیابان‌زایی، کاهش‌ارزش خاک، و زوال جبران‌ناپذیر زادآوری سرزمینی سروده می‌شود بی‌توجه به همه این‌ها پیش می‌رود.
در راستای این افکار است که به نظرم شعر امروز نیاز به پویاسازی تخیل در زمینه رابطه انسان و طبیعت دارد، باید از شعر خواست تخیل ما را درباره جنبه‌های متعدد تخریب محیط‌زیستی پویا کند، آن را از سطح خبر به سطح تخیل بکشاند، تجربه زیسته و حسی فردی را با خلاقیت زبانی/فرمی عمومی سازد و با کشف هم‌نشینی‌های تازه، و استعارات تازه بر عادت‌های زبانی که بحران رو به تزاید طبیعت را نمی‌بینند برآشوبد. شعر می‌تواند علیه کالایی شدن طبیعت تخیل‌سازی کند، ترس‌های ما از خشکیدگی را خارج از صورت‌بندی‌های آخرالزمانی و فراطبیعی به خودمان و اطرافیانمان بشناساند، رابطه انسان با طبیعت را دراماتیزه کند، بر مساله کنترل انسان بر طبیعت و تضاد شیوه‌های تولید فعلی با محیط زیست نور خیال بتاباند، عمق فاجعه را جلوی چشم بیاورد. شعر می‌تواند کمکمان کند مساله زوال محیط زیستی را که به دروغ و به شکلی ایدئولوژیک شهرستانی/استانی ، سیاسی/امنیتی، و انتزاعی/دوردست دریافت می‌کنیم به صورتی که هست یعنی مساله‌ای ملی/جهانی، انسانی/کیهانی و واقعی/روزمره بشناسیم و فریاد بزنیم.

در محدودیت‌های نقد متکی بر “نوآوری”

یک دیسکورس غالب در تاریخ نقد ادبی ایران به “نوآوری در معنا” و “نوآوری در آوا” در شعر مدرن ایران بها می‌دهد. البته رابطه این نوآوری‌ها با اجتماعی بودن یا نبودن شعر در این دیسکورس به روش‌های مختلفی تئوریزه می‌شود. بخشی از این دیسکورس با اجتماعی فرض کردن زبان، کنش اجتماعی را با کنش زبانی یکی می‌بیند و در نتیجه شعر برای او هم‌زمان کنشی زبانی ـ اجتماعی می‌شود.
این دستگاه تئوریکِ نقد ادبی اگر چه از سویی به نظر به پدیده شعر نوی ایران متکی و ارجاع دهنده به آن است، اما به دلیل باور به مفهوم “خلاقیت” و با تکیه بر مفهوم “اولویت” دست به برکشیدن “کنون”های ادبی در تاریخ نویسی خود از ادبیات می‌زند. برکشیدن “کنون”های ادبی (بخوانید شاملو، فروغ، اخوان و سپهری) از یک سو تاریخ نویسی ادبیات را با سیاه‌چاله‌های تاریخی مواجه می‌کند و هم از سوی دیگر با فاصله گرفتن از “اولین”‌ها به پایان یافتن تاریخ خلاقیت ادبی حکم می‌دهد یا در عمل با بی یا کم ارزش قلمداد کردن مجموعه وسیعی از شعرهای معاصر تاریخ شعر را به کوتاه شدن سوق می‌دهد.
این تاریخ‌نویسی با تکیه بر عنصر “خلاقیت” و “اولویت” پدرسالاری را از طریق برکشیدن و ادبیات‌سازی پیرامون کنون‌های ادبی در تاریخ ادبیات نهادینه می‌کند.